Գովք հիմարության
Բարեկարգ դպրոցներ "Լինսի" հիմնադրամի միջոցներով
30 Ապր 2013  

Երկիրը հաղթահարել է ամենաբարդ փուլը

Ուսանողության` որպես երիտասարդության ամենագործնական ու ազդեցիկ մասի հետ Հայաստանի Հանրապետության երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի հանդիպումները նրա ողջ պաշտոնավարման ընթացքում պարբերական բնույթ էին կրում: Թե այս հանգամանքը, և թե հիշյալ հանդիպումների մթնոլորտն ու քննարկվող հարցերը հուշում են, թե որքան էր կարևորում Ռոբերտ Քոչարյանը երիտասարդության դերը հասարակության ու պետության կյանքում: Այսօր ներկայացնում ենք պաշտոնավարման ավարտից շուրջ մեկ տարի առաջ երկրորդ նախագահի` Երևանի պետական համալսարանի ուսանողության հետ ունեցած հանդիպման մասին ամփոփ նյութերը: Հանդիպումը տեղի է ունեցել խորհրդարանական հերթական ընտրություններից օրեր առաջ, և բնական է որ ընտրությունների անցկացումը հանդիպման գերակայող թեմաներից է: Այնուհանդերձ Ռոբերտ Քոչարյանը ուսանողների հետ զրուցել է բազմաթիվ այլ թեմաների շուրջ` սկսած արտաքին քաղաքական հարցերից ու տնտեսական խնդիրներից մինչև երիտասարդության դերի մեծացման ու կրթական նոր ծրագրերը: Ներկայացնում ենք նախագահ Քոչարյանի ծավալուն ներածական խոսքն ամբողջությամբ, ինչպես նաև նրա պատասխանները ուսանողների հարցերին:

***

Նախագահի ներածական խոսքը.

Սովորաբար, ես հանդիպման համար պատրաստում եմ ներածական խոսք եւ ընտրում եմ մեր հասարակությանը ամենից հուզող թեման: Այսօր այդ թեման ընտրություններն են եւ սկսելու եմ հենց դրանից, բայց մեր հանդիպումն, իհարկե, դրանով չի սահմանափակվելու: 

Ընտրությունների վերաբերյալ կփորձեմ երեք խումբ հարցերի անդրադառնալ: 

Առաջինը քարոզարշավի եւ նախընտրական քաղաքական գործընթացի ընթացքն է:

Երկրորդը, թե ի՞նչ գործոններ են ազդում ընտրությունների վրա եւ ինչպե՞ս եմ ես տեսնում հետագա հնարավոր զարգացումները:

Երրորդը դիտորդների գործունեությունն է: Հատուկ ուզում եմ անդրադառնալ այս հարցին, քանի որ մեր հասարակության մեջ որոշակի թյուրըմբռնում կա դիտորդական առաքելությունների դերակատարության վերաբերյալ:

Առաջին` քարոզարշավի եւ ընդհանարպես ընտրությունների ընթացքը: Երեւի, դուք նկատում եք, մասնակիցներն էլ շեշտում են, որ բավական հանգիստ եւ քաղաքակիրթ քարոզարշավ է իրականցվում, ի տարբերություն անցյալում ունեցած մեր փորձի, ինչն, իհարկե, ողջունելի է եւ իմ համոզմամբ այդ հանգիստ ու քաղաքակիրթ ընթացքը գալիս է նրանից, որ մեր քաղաքական դաշտում ընտրությունների հիմնական մասնակից քաղաքական ուժերը հրաժարվել են արմատական, ծայրահեղական կարգախոսներից: Միայն, երեւի, երկու-երեք մասնակցող միավորներ կան, որոնք դեռ մարգինալ ձեւով են փորձում իրենց դրսեւորել այս քարոզարշավի ժամանակ: Համոզված եմ, որ հենց այդ պատճառով էլ նրանք էական ազդեցություն չունեն ընտրությունների եւ այս ողջ գործընթացի վրա: Ակնհայտ է, որ մեր հասարակությունն այսօր չի ընդունում ագրեսիվ դրսեւորումներ եւ չի ողջունում գունավոր հեղափոխական այդ տրամադրությունները: Բոլոր ուսումնասիրությունները, նաեւ ոչ հայաստանյան, գլոբալ կազմակերպությունների կողմից, ցույց են տալիս, որ բնակչության ընդամենը 2% է մտածել, որ նման ագրեսիվ դրսեւորումներ կամ գունավոր հեղափոխություններ հնարավոր է իրականացնել Հայաստանում: ԵՎ, իհարկե, կարծում եմ, որ այս ուսումնասիրությունները հուշեցին բոլորին, որ ինչ-որ բան փոխվել է մեր երկրում, եւ մեր հասարակությունը ակնկալում է ավելի քաղաքակիրթ ու ավելի հանգիստ ծրագրերի պայքար, այլ ոչ թե` անձերի կամ տարբեր ուժերի, կուսակցությունների կամ իշխանություն - ընդդիմություն բախումների տարբերակ: 

Կարծում եմ, այս ամենի վրա ազդեց նաեւ այն զարգացումները, որոնք եղան Ուկրաինայում եւ Ղրղզստանում: Մինչ այսօր իրավիճակը չի հանգստանում եւ բոլորի համար պարզ է, որ իշխանության հասնելու ոչ իրավական ճանապարհը շատ թանկ է արժենում երկրների ու ժողովուրդների համար: 

Այսօր ընդդիմությունը ունի հնարավորություն քննադատելու, հանգիստ հանդիպումներ է կազմակերպում տարբեր վայրերում, որեւէ արգելք որեւէ տեղ որեւէ իշխանական մարմնի կողմից չկա, եւ միշտ մենք ենք այդ հարցադրումով հանդես գալիս, եթե կան տեղում ինչ-ինչ դրսեւորումներ, որոնք խոչընդոտում են քարոզարշավին, ապա անմիջապես դիմեք հենց իշխանություններին եւ վստահ եղեք, որ վայրկյանական այդ խնդիրներն իրենց ճիշտ լուծումները ստանալու են: Եթե դուք դիտում եք, ապա նկատում եք, որ հեռուստաեթերում բազմակարծությունն ակնհայտ է:

Իշխանությունը բավական լավ մեկնարկային հնարավորություններ այս քարոզարշավի ժամանակ ունի եւ այդ լավ մեկնարկային դիրքերը գալիս են վերջին վեց տարվա կայուն տնտեսական աճից, որը հնարավորություն է տվել մեղմացնել սոցիալական լարվածությունը երկրում եւ բազմաթիվ ծրագրեր իրականացնել, որոնցով այսօր իշխանությունը կարող է հանգիստ հանդես գալ` ցույց տալով կատարված աշխատանքները: 

Ի՞նչ կարգի թերություններ եմ տեսնում ես այս քարոզարշավի ժամանակ: Առաջինը, երեւի, քանակն է: 25 միավոր-մասնակիցներ ընտրություններին` մի կողմից լավ է, որ հնարավորություն կա եւ նա, ով ունի ցանկությունը ու ինչ-որ բան ժողովրդին ասելու կարող է ասել, եւ, երեւի թե, ընտրությունները լավագույն ժամանակաշրջանն են այդ ասելիքները ժողովրդին հասցնելու համար: Վատ է այն հանգամանքը, որ շատ — շատ կուսակցությունների նույնիսկ չեն ճանաչում ու որոշակի շփոթություն, իհարկե, այս ամենը կարող է ստեղծել: Մի քիչ դժվար է ծրագրերի միջեւ իրական տարբերություն տեսնել, ընդհանրապես հասկանալ, թե ով ինչ է ուզում, ով ինչ հնարավորությունների տեր է: Կադրային հնարավորությունների, ծրագրերն հետագայում իրականացնելու հնարավորության մասին, իհարկե, խոսվում է: 

Հաջորդը հետեւյալն է. մենք չկարողացանք հրաժարվել, ձերբազատվել այն շատ անիրատեսական սպասելիքներից, որոնք արտահայտվում են տարբեր հայտարարություններում: Երբ տարբեր քաղաքական գործիչներ հնչեցնում էին իրենց ակնկալիքները, թե քանի տոկոս կարող են հավաքել ընտրությունների արդյունքում, փորձել եմ այդ տոկոսները գումարել եւ ստացվել է 380%: Թե ինչպե՞ս ենք բաժանելու այդ տոկոսները, ես չգիտեմ: Ի դեպ այդ 380% առանց "Հանրապետական" եւ "Բարգավաճ Հայաստան" կուսակցությունների: Հիմնական հաշվարկը, երեւի թե, պետք է ինչ-որ ձեւով փոխենք. 100% հաշվարկից անցնենք 400% կամ 500% տոկոսային հաշվարկի: Բայց սա եւս ինչ-որ տեղ ավանդույթ է եւ մարդականց թվում է, թե այդ մեծ տոկոսների հայտարարումը ինչ-որ ուժ է հաղորդում կուսակցությանը այս շրջանում: Ինձ համար այս տրամաբանությունը հասկանալի չէ, որովհետեւ այսպիսի տրամաբանությունն ի սկզբանե ձախողակի կերպար է ձեւավորում տվյալ քաղաքական գործիչների համար: Եթե դու հայտարարում ես մի թիվ, բայց ակնհայտ է, որ դու նույնիսկ մոտ չես լինելու այդ թվին, ապա արդյունքում դու ձախողված քաղաքական գործիչ ես կամ կուսակցություն: ԵՎ շատ ավելի ճիշտ մոտեցում կլինի մի բան էլ պակաս ասել եւ այդ դեպքում քարոզարշավի արդյունքում, ընտրությունների արդյունքում դու հաղթած ես դուրս գալիս: Դու պլանավորել ես օրինական 6% կամ 10%, դու կարողացել ես ունենալ 12%, դու հաղթանակած ես: Եթե դու հայտարարել ես 50%, բայց ունես 15%, դու պարտված ես: Այդ պատճառով, ուղղակի, չեմ հասկանում այս տրամաբանությունը: ԵՎ, իհարկե, ամենից վտանգավոր դրսեւորումը հետեւյալն է. եթե չհավաքեմ ձայների կեսից ավելին, ուրեմն ընտրությունները կեղծված են, իսկ քանի որ կեսից պակաս համարյա ոչ ոք չի ուզում, շատ մեծ է հավանականությունը, որ ամսի 12-ից հետո մենք մի շարք մամուլի ասուլիսներ ենք ունենալու եւ ընտրությունների մասնակիցների չբավարարված հատվածն անպայման հայտարարելու է, որ ընտրությունները կեղծված են: Վտանգը նրանում է, որ հայտարարելուց հետո, իհարկե, հարց է առաջանում, եթե ձայներդ մեկը տարել է, ապա ինչո՞ւ տեր չես կանգնում ձայնիդ, նաեւ հարց է առաջանում, թե ինչպե՞ս պետք է տեր կանգնի ձայնին: Երեւի, ձեւերից մեկը մեր երկրի ներքաղաքական կայունության պաշարը եւս մեկ անգամ փորձելն է, բայց համարժեք պատասխան այստեղ, իհարկե, լինելու է, դրանում որեւէ կասկած որեւէ մեկը չպետք է ունենա: 

Կարծում եմ, սա արվում է մեկ նպատակով, որ հետագա հինգ տարիների ընթացքում մարդիկ հնարավորություն ունենան անըդհատ շոշափել իշխանությունների լեգիտիմության հարցը: Սա թեմա է, որը, ցավոք սրտի, մեր հասարակության մեջ, մեր քաղաքական դաշտում դեռ սպառված չէ: Սա հին, մաշված հնարք է:

Բայց իրականում քարոզարշավը բավական հանգիստ է եւ դա արտահայտվել է նաեւ դիտորդական առաքելության ԵԱՀԿ երկրորդ միջանկյալ զեկույցում, նաեւ ԱՊՀ-ի դիտորդական առաքելության զեկույցներում: Զեկույցները բաց փաստաթղթեր են, իրենց ինտերնետային կայքում տեղադրված են եւ յուրաքանչյուրը կարող է ծանոթանալ այդ փաստաթղթերին: Ամեն ինչի հետ չէ, որ մենք համաձայն ենք, կարծում եմ, որ կան շատ մանրուքներ, որոնք ուղղակի գործընթացի հետ կապ չունեն, բայց արտացոլված են այդ փաստաթղթերի մեջ: Ամենից կարեւորը, որ այն ինչ կա, նույնիսկ թերությունների առումով, պարբերական բնույթ չի կրում, համատարած չէ եւ կազմակերպված տեսք չունի: Սա ակնհայտ է: Բայց կա երկու սկզբունքային հարց, որոնց նկատմամբ մենք ունենք առարկություն եւ այսօր ես նաեւ այս ամբիոնից այդ առարկությունը կհնչեցնեմ: 

Առաջինը հետեւյալն է. նշված է, որ հանձնաժողովներում հիմնականում ղեկավար պաշտոնները զբաղեցնում են Ազգային Ժողովում մեծամասնություն կազմող կուսակցությունները: Այո, դա ճիշտ է, փորձեմ պարզաբանել, թե ինչու է այդպես: Առաջինն օրենքը դա չի արգելում եւ ամենից կարեւորը մենք, ունենալով հանրաքվեի բոյկոտի բացասական փորձը, իհարկե, մտահոգված ենք, որ եթե հանկարծ հանձնաժողովի նախագահը, որի իրավունքները առանձնապես չեն տարբերվում շարքային անդամների իրավունքներց, զուտ նիստ հրավիրող եւ կազմակերպող է, հանկարծ հետ կանչվի կուսակցության կողմից, մենք այդ ճգնաժամային պահերին` ժամանակի տեսանկյունից, լրջագույն պրոբլեմներ կունենանք, զուտ կազմակերպչական առումով եւ ընտրական գործընթացն ապահովագրելու համար այսպիսի պատկեր ենք ստացել: Բայց կրկնում եմ, օրենքով սա սահմանափակված չէ: 

Հաջորդը, որը ավելի լուրջ է, եթերի հաշվարկն է, կախված առաջին հերթին կառավարության գործունեության հետ: Այնպես է ստացվել, որ վարչապետի գործունեությունը իբրեւ վարչապետ ամբողջությամբ գումարվում է Հանրապետական կուսակցության քարոզարշավին: Կտրականապես համաձայն չեմ եւ փորձեմ բացատրել, թե ինչու: Կառավարությունը շարունակում է աշխատել, սահմանադրությունը չի ասում, որ քարոզարշավի ժամանակ կառավարությունը կարող է կիսով չափ աշխատել, կարող է նիստեր չհրավիրել, որոշումներ չկայացնել: Վերջապես այս ընթացքում բոլորը ստանում են աշխատավարձ, դուք ստանում եք թոշակներ, ուրեմն պետք է աշխատի այդ համակարգը: Ստանում ենք հոսանք, ստանում ենք ջուր եւ այլն, պետք է աշխատեն բոլոր այն մարմինները, որոնք կարգավորիչ դեր ունեն այս ոլորտում: Ամեն շաբաթ տեղի են ունենում կառավարության նիստեր` 35-40 օրակարգային հարցերով: Այդ բոլոր հարցերը պետք է նախապատրաստել, եւ վարչապետը պետք է անձամբ ծանոթ լինի այս հարցերին, հակառակ դեպքում ուղղակի չի կարող նիստը վարել: ԵՎ ստացվում է մի վիճակ, որ գործող իշխանություններն ունենալով որոշակի առավելություններ այսպես կոչված ադմինիստրատիվ ռեսուրսի տեսանկյունից, ունեն նաեւ որոշակի խնդիրներ այն առումով, որ չեն կարողանում ամբողջությամբ նվիրվել քարոզարշավին: Ուղղակի հնարավոր չէ: Ես այդ ճանապարհով անցել եմ եւ գիտեմ, որ քո ժամանակի ուղիղ կեսը դու ստիպված ես անել այն պարտականությունները, որոնք սահմանադրությամբ եւ օրենքով դու պարտավոր ես անել, այլ կերպ հնարավոր չէ: Եվ եթե, ըստ էության, վարչապետի կամ Հանրապետական կուսակցության ղեկավարների արածը ընդհանրապես չլուսաբանվի, ապա իրենք կհայտնվեն շատ ավելի վատ վիճակում, քան ուրիշները, որոնք կարող են առավոտյան 9-ից մինչեւ գիշեր զբաղվել միայն իրենց քարոզարշավով: Այդ պատճառով մեր առաջարկը դիտորդներին եղել է տարանջատել, նշել` որպես վարչապետ այսքան ժամանակ: 

Վերջապես, մենք ունենք նաեւ Ազգային Ժողովի նախագահ` որպես Հանրապետական կուսակցության անդամ եւ ընդհանրապես չլուսաբանել Ազգային Ժողովի աշխատանքները, կառավարության աշխատանքները, արդար չէ: Իհարկե, կառավարությունը նաեւ պետք է չափի մեջ լուսաբանի իր ընթացիկ գործունեությունը եւ չստեղծի մի վիճակ, երբ սովորական ռեժիմից շատ ավելի է լուսաբանվում` հաշվի առնելով քարոզարշավը: Սա է այս պահի մեր որոշակի տարաձայնությունը, բայց կրկնում եմ նորմալ աշխատանքային հարաբերություններ են դիտորդական առաքելությունների հետ եւ կարծում եմ, այն գնահատականները, որոնք այսօր կան միջանկյալ զեկույցներում բավականին օբյեկտիվ են ու հավասարակշռված: 

Հիմա երկորդ հարցը. ի՞նչ գործոններ կարող են ազդել ընտրությունների արդյունքների վրա: Առաջին մեծ խնդիրը մեր ընտրական օրենսգիրքն է եւ այն մոտեցումն է, որը դրված է այդ օրենսգրքի հիմքում: Ինչ վիճակ մենք ունենք այսօր: Քաղաքական կուսակցությունները մասնակցում են ընտրություններին իբրեւ կուսակցություններ: Կուսակցությունները իրենք նաեւ ձեւավորում են ընտրական հանձնաժողովները բոլոր մակարդակներով: Նախագահը նշանակում է մեկ մարդ, դատական դեպարտամենտական համակարգը` եւս մեկ մարդ, խորհրդարանում ներկայացված կուսակցությունները բոլորը` մեկական մարդ: Ըստ էության հանձնաժողովների մեծամասնությունը ձեւավորվում են կուսակցությունների կողմից: Հետեւաբար, կուսակցությունը մասնակցում է ընտրություններին, կուսակցությունն ինքը ձեւավորում է հանձնաժողով, որը կազմակերպում է այդ ընտրությունները, կուսակցություններն իրենք նշանակում են վստահված անձինք, որոնք պետք է վերահսկեն իրենց կողմից ձեւավորված հանձնաժողովներն ու վերջապես չորրորդը` կուսակցությունները նաեւ բողոքարկում են այդ հանձնաժողովների աշխատանքներն ընտրությունների արդյունքում: Պատկերացնո՞ւմ եք ինչ շղթա է եւ ամբողջ տրամաբանությունը, որը այստեղ պետք է գործի հետեւյալն է. քանի որ տարբեր կուսակցություններ են եւ այդ կուսակցություններն ունեն նաեւ իրենց կուսակցական շահերը, մրցակից են այս պրոցեսում, հանձնաժողովների ներսում ստեղծում են շահերի լուրջ բախում եւ այդ շահերի բախման արդյունքում մենք պետք է ունենանք օբյեկտիվ աշխատանք ու օբյեկտիվ արդյունք: Ամբողջը սրա վրա է հիմնված, իսկ եթե իրար հետ պայմանավորվեն, ո՞վ պետք է վերահսկի: Այս համակարգն ունի բավական լուրջ թերություններ եւ այս համակարգի արդյունավետ աշխատանքը կախված է առաջին հերթին հետեւյալից. բոլոր հանձնաժողովները քաղաքական ուժեր են, ունե՞ն արդյոք բավարար կարդրային ներուժ, ազնիվ նվիրյալներ իրենց քվոտաներով հանձնաժողովներում այդ տեղերը համալրելու համար: Եթե այդ ներուժը ունեն եւ հանձնաժողովները ձեւավորվեն այս տարբերակով, մենք, իհարկե, լավ արդյունքներ կունենանք: Եվրոպական երկրներում, հատկապես Արեւմտյան Եվրոպական երկրներում սկզբունքը բոլորովին այլ է, ընտրությունները կազմակերպում է Ներքին գործերի նախարարությունը եւ վերահսկելու իրավունքները փոխանցված է կուսակցություններին, այստեղ բոլորովին այլ համակարգ է: Արեւմտյան եվրոպական համակարգն ունի, իհարկե, մեկ առավելություն. վատ ընտրությունների պարագայում պարզ է, ով է մեղավոր. անմիջապես ներքին գործերի նախարարը պետք է հրաժարական տա եւ ամբողջ այդ համակարգը կարելի է հանցավոր ճանաչել: Իհարկե, դատախազության համար, այլ իրավապահ մարմինների համար թիրախը պարզ է, թե ով է մեղավոր: Մեր պարագայում պարզ չէ, որովհետեւ ձեւավորված է կոլեգալ մարմին, իսկ կոլեգալ պատասխանատվությունը շատ դեպքերում բերում է կոլեգալ անպատասխանատվության: Այստեղ եմ ես տեսնում ամենից մեծ խնդիրը եւ, իհարկե, իմ ցանկությունն է, որ կուսակցությունները ամենայն լրջությամբ վերաբերվեն հանձնաժողովներում իրենց հատկացված տեղերի լրացման գործին: 

Անցնենք երրորդ հարցին, որը կցանկանայի ներածական խոսքում ուղղակի պարզաբանել: Դա դիտորդական առաքելության աշխատանքներն են Հայաստանում: Ես այս հարցի վերաբերյալ ուզում եմ արտահայտվել այն պատճառով, որ մի քանի ամիս առաջ մամուլը հեղեղված էր տարբեր վերլուծականներով, այն մասին, թե իշխանությունները չեն ուզում հրավիրել դիտորդներ, թե իշխանությունները մտադրված են կեղծել ընտրությունները եւ անել ամեն ինչ, որ դիտորդներ չգան: Երբ հրավերը ուղարկեցինք, սկսեցին գրել, թե իշխանություններին ճնշեցին, ստիպեցին, որ իշխանությունը կատարի դիտորդներ հրավիրելու իր պարտականությունը: Հիմա ասեմ հետեւյալը, որ դիտորդներ հրավիրելու իրավունքը երկրի իրավունքն է եւ ոչ թե պարտականությունը: 

ԵՎ դիտորդները, եւ ԵԱՀԿ-ն մեր վերադաս մարմինները չեն, մենք ինքներս ԵԱՀԿ անդամ երկիր ենք եւ ինքներս մասնակցում ենք այդ կազմակերպության կողմից որոշումներ ընդունելու ամբողջ գործընթացին: Դիտորդները, որ գալիս են, նախկին կենտկոմի հրահանգիչը չեն, որ գան եւ մեզ հրահանգեր տան, թե ով ինչ պետք է անի: 

Ուզում եմ հավաստիացնել ձեզ, որ մեզ համար դիտորդների ներկայությունը այստեղ միգուցե ավելի կարեւոր է, քան ընդդիմության համար: Մենք տրամադրված էինք դիտորդներ հրավիրել, ուղղակի ուզում էինք բանակցել եւ հասնել նրան, որ դիտորդական առաքելությունն ինքը լինի ազատ տարբեր քաղաքական ճնշումներից ու տարբեր քաղաքական շահեր իրականացնելուց, գործիք չդառնա դիտորդական առաքելությունը ընտրությունների ժամանակ: Սա էր մեր նպատակը եւ կարծում եմ, այդ ուղղությամբ ունեցել ենք բավականին արդյունավետ բանակցություններ ու պայմանավորվածություններ հենց ԵԱՀԿ-ի ղեկավարության հետ: Ես ուղղակի որոշ օրինակներ բերեմ, որպեսզի դուք պատկերացնեք, որ դիտորդական առաքելությունը պարտադիր նորմ չի: Օրինակ, երբեք դիտորդական առաքելություններ չեն եղել, ընտրությունների մոնիտորինգ չի եղել Ավստրիայում, Կիպրոսում, Դանիայում, Գերմանիայում, Հունաստանում, Իսլանդիայում, Իռլանդիայում, Սլովենիայում: Մի շարք երկրներում օրենքը ուղղակի արգելում է, չի թույլատրում որեւէ դիտորդական առաքելություն` ասելով, ինչո՞ւ պետք է այլ երկրներից պատվիրակություններ գան եւ դիտեն, թե մենք ինչպես ենք կազմակերպում մեր ընտրությունները: Օրինակ, Լեհաստանում օրենքը չի նախատեսում ընդհանրապես դիտորդների մասնակցությունը: Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նահանգների մեծ մասն ընդհանրապես օրենքով դիտորդական առաքելություն չի նախատեսում, նույնը Մեծ Բրիտանիայում է: Ուրեմն, սա պարտադիր նորմ չի եւ մեզ ոչ-ոք չէր կարող պարտադրել, որ մենք ճնշման տակ հրավիրեինք դիտորդներ: 

Դիտորդների ներկայությունն ավելի ժատ մեզ է պետք: Ինչո՞ւ են մեզ` իշխանություններին պետք: Առաջին հերթին չեզոքացնելու համար այն բոլոր երեւույթները, որոնց մասին ձեզ արդեն ասացի իմ ելույթի ժամանկ, որովհետեւ ցավոք, բայց մեր հասարակության մի զանգվածի մոտ, մեր քաղաքական էլիտայի մի մասի համար դրսից մեկը պետք է գա եւ ասի` սա լավ է, կամ սա վատ է, որ մարդիկ հանգստանան: 

Եթե դա են ուզում, ուրեմն թող լինի այդպես: Ամեն հնարավոր միջոցներ, որ կախված է իշխանություններից ընտրությունները նորմալ անցկացնելու եւ լավ արդյունք ունենալու համար մենք արել ենք, բայց հաշվի առնելով ընտրական հանձնաժողովների կառուցվածքը, պետք է պարզ լինի, որ ընտրությունների համար հավասարաչափ պատասխանատվություն են կրում ոչ միայն իշխանություններն, այլ նաեւ` քաղաքական ուժերը, առաջին հերթին բոլոր այն քաղաքական ուժերը, որոնք ձեւավորում են ընտրական հանձնաժողովները: Ուրեմն, սա մի ճանապարհ է, որը պետք է անցնի եւ իշխանությունը, եւ ընդդիմությունը:

***

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, հաշվի առնելով Հայաստանում գործող կուսակցությունների կայացվածության մակարդակը, ըստ Ձեզ, երիտասարդությունը ի՞նչ չափով եւ ի՞նչ ձեւերով պետք է մասնակից դառնա հասարակության քաղաքական կյանքին: 

Պատասխան - Ես հիմնական կուսակցությունների մոտ չեմ կարող նշել որեւէ մեկին, որը չունի երիտասարդական թեւ: Մի քիչ անհասկանալի է երեւույթը` երիտասարդական կուսակցությունը, բայց լինում են թոշակառուների կուսակցություն, երիտասարդների կուսակցություն: Կա նաեւ այդպիսի պրակտիկա, բայց ակնկալել, որ զուտ տարիքային առումով առանձնացված քաղաքական միավորը կարող է լուրջ արդյունքներ ունենալ, հեռանկարներ ունենալ, իհարկե, մի քիչ միամտություն է: Այլ հարց է, որ դա հնարավորություն է տալիս դրսեւորվելու, երեւալու, ավելի հետաքրքիր դարձնելու սեփական կյանքը: Կարծում եմ, ավելի ճիշտ է, որ երիտասարդությունը, որը հակում ունի զբաղվել քաղաքականությամբ, փորձի իր տեղը գտնել գործող կուսակցությունների երիտասարդական թեւերում: Ճիշտ ուղղությունը սա է, իսկ եթե զգում ես, որ հակում չունես քաղաքականության նկատմամբ, ապա ինչքան հեռու մնաս, այնքան լավ: 

Հարց - Իսկ դուք որեւէ ձեւով կխրախուսե՞ք ապակուսակացականությունը երիտասարդների շրջանում:

Պատասխան - Կարող է հասարակությունը քաղաքականացված լինել, բայց դա դեռ չի նշանակում կուսակցականացվածություն: Ամեն մարդու ընտրությունն է, տվյալ դեպքում, թե ինչքանով նա ակտիվ կլինի եւ այստեղ խրախուսելը, չխրարխուսելը ոչինչ չի փոխելու: Շատ բնական է, որ երիտասարդության մի մասը անտարբեր է լինելու եւ ընտրությունների նկատմամբ եւ ընդհանրապես քաղաքականության նկատմամբ: Օրինակ ես, անկեղծ ասած, տարիքային մի ժամանակահատվածում ընդհանրապես չէի հետաքրքրվում քաղաքականությամբ, բայց դա չի խանգարել, հետագայում դառնալ ՀՀ նախագահ, կենսագրությունս այդպես դրսեւորվեց: Ի դեպ, այսօր որեւէ կուսակցության անդամ չեմ եւ որեւէ կուսակցության առաջնորդ չեմ: Դրա համար խրախուսելը, չխրախուսելը լավ խորհուրդ չի լինի իմ կողմից: Ամեն մարդ պետք է, իր տեսակից, իր հոգեկերտվածքից ելնելով, ճիշտ ընտրություն կատարի:

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, քաջածանոթ լինելվ Ջավախքի սոցիալ-տնտեսական բարդ իրավիճակին` Վրաստանի իշխանությունները հայտարարել են, որ 2010-2011 թթ. Ջավախքի դպրոցներում ուսուցումը պետք է իրականացվի վրացերեն լեզվով: Խնդրում ենք Ձեր աջակցությունը Ջավախքի հայապահպանության գործում: 

Պատասխան - Երեւի ամենացավոտ թեմաներից է: Ուղղակի, մենք պետք է ճիշտ նպատակներ մեր առջեւ դնենք: Մենք ինչ ենք ուզում ունենալ Ջավախքում եւ ոչ միայն Ջավախքում, այլ` Վրաստանում ընդհանրապես: Եթե մենք ուզում ենք, որ Ջավախքը մնա տեղում, բնակչությունը մնա եւ լիարժեք ինտեգրվելով Վրաստանի հասարակության մեջ նաեւ դերակատարություն ունենա Վրաստանում, ապա վրացերեն նրանք պետք է խոսեն: Ես չեմ տեսել եվրոպական որեւէ երկրում կայացած հայկական համայնք, որը այդ երկրի լեզվին չտիրապետի: Ուղղակի, անելանելի վիճակում կլինի այդ համայնքը: Պատկերացրեք ֆրանսահայ համայնքը, եթե ֆրանսերեն չիմանա, ինչ հզորություն կունենա, ինչ հնարավորություններ կունենա: Ուրեմն, պետք է մտածենք ոչ թե հայերենը փոխարինել վրացերենով, սա ուղղակի բացառում ենք, փորձենք ակտիվ դերակատարություն ունենալ, հասնել նրան, որ նաեւ վրացերենին տիրապետել, որ կարողանան ներկայացված լինել պետական համակարգում, կարողանան կար—որ պաշտոններ զբաղեցնել, բիզնեսում դրսեւորվել: Սա ուղղակի մեր ազգային շահերից է բխում, մերժողական կեցվածք ընդունելը ի վնաս է առաջին հերթին Ջավախքին: Հավատացնում եմ ձեզ, որ հայերը միշտ էլ Վրաստանում լուրջ դերակատարություն են ունեցել, բայց հնարավոր չէ այսօր անկախ պետության մեջ դերակատարություն ունենալ առանց այդ պետության պետական լեզվին տիրապետելու: ԵՎ մենք ունենալու ենք մի վիճակ, երբ Ջավախքում քիչ թե շատ կրթություն ունեցող մարդիկ անպայման գալու են Հայաստան, այն ինչ մենք այսօր ունենք, քանի որ Թբիլիսիում չեն կարող կարիերա կառուցել, չեն կարող որեւէ առաջընթաց ունենալ զուտ լեզվի չիմացության պատճառով: 

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, վերջին շրջանում շատ գիտնականներ, քաղաքական գործիչներ պնդում են, որ Հայաստանը արդեն դուրս է եկել անցումային փուլից: Ինչպե՞ս եք վերաբերում այդ մտքին:

Պատասխան - Հետեւյալ ձեւակերպումն եմ տալիս: Անցումային փուլի ամենից բարդ հատվածը երկիրը հաղթահարել է: Իրականում հաղթահարված է այն արմատական բարեփոխումները, որոնք պետք է երկրում իրականացվեին` ուժերի տարանջատման, սեփականաշնորհման, շուկայական տնտեսության ձեւավորման առումով, բայց դեռ անելիքները շատ են: Մեկ-մեկ քարոզարշավների ժամանակ խոսում են թռիչքային զարգացման մասին: Վեց տարվա ընթացքում 12% աճը արդյո՞ք թռիչքային զարգացում չէ: Բերեք երկրների օրինակներ, որոնք չունեն նավթ, գազ եւ զարգացման նման ընթացք ունեն: Աշխարհում մեկ ձեռքի վրա կարող եք այդ երկրների քանակը թվարկել եւ դրանց մեջ է նաեւ Հայաստանը: Հայաստանն այսօր դիտվում է ամենից արագ զարգացող երկրներից մեկը: Կան երկրներ, որոնց տոկոսը մի փոքր ավելի բարձր է, օրինակ Ադրբեջանինը, բայց եթե նավթային գործոնը հանենք, ապա ոչինչ չի մնում: 

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, այսօր մեզ մոտ ընտրություններից բացի առավել հաճախ քննարկվող խնդիրներից է քաղաքացիական հասարակության ձեւավորումը, ամրապնդումն ու կայացումը: Մեր խորին համոզմամբ այդ գործընթացը պետք է սկսել դեռեւս դպրոցական տարիքից համապատասխան քաղաքականության միջոցով, այնուհետեւ նաեւ երիտասարդության մեջ շարունակել: Կա արդյո՞ք որեւէ հստակ մշակված կամ ընթացքում գտնվող քաղաքական ծրագիր կամ պետական քաղաքականություն, որը ուղղված կլինի թե դպրոցներին, թե երիտասարդությանը: Դպրոցական դասագրքեր իրավունքի եւ օրենքների մասին, որոնք կներարկեն հարգանք պետականության եւ օրենքի նկատմամբ: Ո՞րն է ձեր կարծիքը այդ կապակցությամբ:

Պատասխան - Եթե հետեւում եք այդ հարցերին, հավանաբար պետք է իմանաք որ կրթական համակարգի բարեփոխումների հարցում Հայաստանը միացել է Բոլոնիայի գործընթացներին եւ սա ենթադրում է մեծագույն աշխատանք, ենթադրում է վճռականություն, ենթադրում է նաեւ մասնակցությունը այս բարեփոխումներին: Երբ ասում ենք քաղաքացիական հասարակություն, դա եւ կրթությունն է, եւ ոչ կառավարական կազմակերպություններն են, եւ իրավագիտությունն է, եւ գրեթե ամեն ինչն է: «Քաղաքացիական հասարակություն ձեւավորել» տերմինը նշանակում է ավելի գիտակից, ոչ թե լեգենդներով ապրող, այլ ավելի իրատեսական, երեւույթները ճիշտ գնահատող հասարակություն ունենալ: Սա նշանակում է, որ բոլոր ուղղություններով պետք է աշխատենք, երբեք չի լինելու մի վիճակ, որ ասենք պետությունը հայտարարի, իր համար գերակայությունը միայն սա է, միայն քաղաքացիական հասարակությունն է եւ բյուջեով հատուկ տող ենք նախատեսում քաղաքացիական հասարակություն ձեւավորելու համար: Դա եւ կրթությունն է, եւ գիտությունն է, եւ մեր տնտեսական բարեփոխումներն են: Ի դեպ, դա նաեւ ընտրական ամբողջ գործընթացն է: Յուրաքանչյուր ոլորտում արդյունավետ բարեփոխումներ իրականացնելով` որոշակի լումա ենք ներդնում բոլորիս համար ցանկալի քաղաքացիական հասարակություն ձեւավորելու համար: Քաղաքացիական հասարակության մասին մեկ-մեկ խոսելիս ենթադրվում է միայն ոչ կառավարական հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը: Հասարակական կազմակերպությունները այդ երեւույթի արտահայտումն են ինչ-որ ձեւով: Դա այն է, երբ մի խումբ քաղաքացիներ ինչ-որ գաղափարի շուրջ, որը ոչ կուսակցական է, միավորվում են իրար հետ, փորձում են ինչ-որ ծրագրեր իրականացնել, որը կարող է իրազեկման ծրագիր լինել կամ բնապահպանական եւ այլն: Բայց, սա ավելի շատ դրսեւորում է, այլ ոչ` երեւույթ:

Հարց - Մեծարգո պարոն նախագահ, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության եւ Եվրամիության օրենսդրության ներդաշնակեցման գործընթացի որոշակի մասն արդեն ավարտվել է: ԻՆչպե՞ս եք գնահատում կատարված բարեփոխումները եւ դրանց ազդեցությունը ազգային իրավական համակարգի վրա: 

Պատասխան - Ազդեցությունից հիմա դժվար է խոսել: Ըստ էության, մենք երկու փուլով անցանք դատաիրավական բարեփոխումները: Առաջինը հիմնականում իրականցրեցինք 1998 թ-ին, իսկ երկրորդի վրա աշխատում էինք վերջին երկու տարվա ընթացքում: Հիմա փաթեթի մի զգալի մասն արդեն ընդունված է, օրենքները գործում են, հիմա անցումային շրջան ենք մտել իրականցաման տեսանկյունից, բայց փաթեթի մյուս մասի աշխատանքային խումբը ստեղծված է եւ գործը շարունակվում է: 

Իսկապես, եվրոպական մոդել ենք փորձում կիրառել Հայաստանում, աշխատանք է կատարվել դրսի փորձը ուսումնասիրելու ուղղությամբ: Կրկնում եմ, այսօր չեմ կարող գնահատել ազդեցությունը, քանի որ երկրորդ փուլը դեռ նոր ենք սկսել իրականցնել, բայց չեմ կասկածում նաեւ, որ ազդեցությունը լուրջ է լինելու: Օրինակ, դատարանների անկախության գործում վերջին տարվա արածները շատ լուրջ հետեւանքներ է ունենալու: Գրեթե ամբողջությամբ արդարադատության նախարարությունից, որը գործադիր իշխանության մարմին է, առանձնացրել ենք դատարանները, դատախազության ֆունկցիաներն ենք փոխում` ուժեղացնելով նրանց վերահսկողության գործառույթը, քննչական մասն ամբողջությամբ հանում ենք դատախազությունից: 


Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, խնդրում եմ ասեք, թե Ղարաբաղյան հիմնախնդիրն ի՞նչ փուլում է այժմ եւ հնարավո՞ր է արդյոք իրավիճակի ապակայունացում: Որքանո՞վ է այժմ Հայաստանը պատրաստ դիմակայելու դրան:

Պատասխան - Հայկական կողմը ընդհանրապես պետք է միշտ պատրաստ լինի դիմակայելու յուրաքանչյուր լարվածության եւ դա կախված չպետք է լինի նրանից, թե այդ լարվածությունն ինչ աստիճանի է, ինչ դրսեւորումներ ունի: Կարծում եմ, այն ուշադրությունը, որը մենք ուղղում ենք զինված ուժերի, նրա մարտունակության բարձրացմանը, սպառազինության թարմացմանն, ընդհանրապես պաշտպանական հարցերին, հուշում են, որ մենք քնած չենք, քնելու տրամադրություն չունենք եւ բավական վճռական ենք Ղարաբաղի անվտանգությունն ապահովելու հարցում: Այսօր բանակցային գործընթացն ակտիվ փուլում չի գտնվում, արտգործնախարարները հանդիպել են: Երեւի թե, բոլորն արդեն հարմարվել են այն իրավիճակին, որ հանդիպումներից հետո հնչում են կամ ավելի հոռետեսական, կամ ավելի լավատեսական հայտարարություններ: Այսօր ավելացնելու բան չունեմ: Օսկանյան-Մամեդյարով վերջին հանդիպումն ավելի մեղմ մթնոլորտում է անցել, քան նախորդը: Սա արդեն շատերի համար հիմք է ծառայել ավելի մեծ լավատեսություն ունենալ: Այս պահին ես այդքան էլ լավատես չեմ: Ադրբեջանի նախագահի հետ հանդիպում կունենամ հունիսի 10-ին հավանաբար Սանկտ Պետերբուրգում: Համանախագահները փորձում են կազմակերպել հնարավոր հանդիպումը, որից հետո ավելի պարզ կլինի, թե ինչ վիճակում է բանակցային գործընթացը: 

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, 2016 թ-ի փակվելու է Հայաստանի ատոմակայանը, որոշ տեղեկությունների համաձայն կառուցվելու է երկրորդը, սակայն մինչեւ 2016թ.-ը հասցնելու համար շտապ միջոցառումներ են անհրաժեշտ, հակառակ դեպքում գործող ատոմակայանի շահագործման ժամկետը, երեւի թե, պետք է երկարաձգվի: Ինչպիսի՞ն է ձեր դիրքորոշումը այս հարցումը:

Պատասխան - Կարծում եմ, Հայաստանը ատոմային էներգետիկա պետք է ունենա, եւ մենք այսօր աշխատում ենք այդ ուղղությամբ: Շատ ավելի գործնական քայլեր պետք է սկսվեն 2008-2009թթ.-երի ընթացքում, որոշումներ կայացնելու տեսանկյունից, եւ թե ինչ կարգի քայլեր պետք է ձեռնարկվեն: Այսօր մենք փորձագիտական բավական լուրջ աշխատանք իրականացնում ենք: Երկարացման մասին այստեղ արդեն խոսք գնաց, բայց, իհարկե, մեզ համար ցանկալի կլիներ ներկա ենթակառուցվածքների վրա նոր տեխնոլոգիաներով կառուցել նոր ատոմակայանը: Ուղղակի խնդիրը հետեւյալի մեջ է, թե ինչ ծախսեր սա կպահանջի, ինչ ազդեցություն կունենա նոր ատոմակայանի կառուցումը սակագնային քաղաքականության վրա: Վերջապես միշտ էլ կարելի է կառուցել, բայց այդ գումարները պետք է արտացոլել սակագներում, կառուցելու պահը ճիշտ պետք է ընտրվի: Հզորությունը, ծախսերը եւ վերադարձելիության հարցերը, ներդրված գումարների ժամանակահատվածը պետք է որոշվի, որ ցնցումներ չլինի երկրում եւ տնտեսության, եւ ժողովրդի համար: Ենթադրում եմ 2012-2013թթ.-երի պրակտիկ աշխատանքները Հայաստանում արդեն սկսվելու են նոր ատոմակայանի կամ ներկա ատոմակայանի մոդեռնիզացման հետ կապված: Բայց չեմ կասկածում, որ դրանք պետք է ունենան ատոմային էներգիա: 

Հարց - Հարգարժան պարոն նախագահ, քիչ առաջ դուք նշեցիք դատաիրավական բարեփոխումների մասին: Ես կցանկանայի իմանալ հասարակության կողմից դատական մարմինների նկատմամբ ունեցած անվստահությունը վերացնելու ուղղությամբ բացի օրենսդրական բարեփոխումներից, ուրիշ ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվում:

Պատասխան - Դժվար հարց է: Առաջին գնահատեք ներկա իրավիճակը: Դատական համակարգերում էապես աճում են քաղաքացիական հայցերով գործերը: Սա բնական է: Եթե առաջ այդ վեճերով դիմում էին ռայկոմի քարտուղարին, կուսակցական մարմինները ինչ-որ տեղ արբիտրաժի դեր էին խաղում, չկար մասնավորեցված տնտեսություն, կար ավելի շատ պետություն-քաղաքացի հարաբերություններ, ապա հիմա ամբողջ այդ հարցերի համակարգումը տեղափոխվում է դատական համակարգ: ԵՎ միշտ կա կողմ, որը շահել է այդ դատը եւ կողմ, որը պարտվել է: Բնականաբար, դատական գործընթացների մասնակիցների 50% դժգոհ են դատական վճիռներից, քանի որ իրենք պարտվել են: ԵՎ բնականաբար, անվստահության մթնոլորն ինչ-որ չափով միշտ էլ լինելու է: Դատական համակարգում կարտարված, հաջող իրականացված բարեփոխումները պետք է գումարվեն ավանդույթին, որը տարիների ընթացքում պետք է ձեւավորվի, որը քարոզչական մեծ աշխատանք է, քանի որ մեր երկրում շատերը բավարար տեղեկացված չեն դատարանների մասին, օրենսդրության մասին եւ իրավագիտության բավարար գիտելիքներ չունեն: Այս բոլոր քայլերը միասին արդյունքի պետք է բերեն: Այնպես չէ, որ այլ երկրներում հասարակությունը միանշանակ սիրահարված է կամ վստահում է դատական համակարգին կամ ինչ-որ դատավորի: Այդպես չէ: Միացյալ Նահանգներում դատական համակարգը ավելի հզոր է, այնտեղ այլ մոդելի վրա է կառուցված: Այնտեղ դատական համակարգը պետականության համար սյուն է հանդիսանում, Եվրոպայում մի քիչ այլ մոդելներ է կիրառված, բայց անվստահության խնդիրը հատկապես Արեւելյան Եվրոպայում, այնուամենայնիվ, կա: Մտածել, թե մեր հասարակությունում երկու-երեք տարում պատկերացումները կտրուկ կփոփոխվեն ճիշտ չէ: Դատական դպրոց ենք բացելու, իրավաբանական ավարտելը դեռեւս բավարար չի դատավոր դառնալու համար, պետք է գնալ եւս երկու տարի սովորել հատուկ դպրոցում: Դա չի նշանակում, որ ավարտելուց անպայման ազնիվ մարդ է լինելու: Դա կնշանակի, որ արհեստավարժության, գիտելիքների տեսանկյունից պատրաստ կլինի այդ աշխատանքի համար: Ազնվությունը ձեւավորվում է ընտանիքից, տեսնում է ծնողը մի բան է ասում, մի այլ բան անում, միմյանց հետ ազնիվ չեն, հարյուր հանգամանք կա, որ վերջապես կերտում է մարդու տեսակը. Կարեւոր դեր ունեն եւ ընտանիք, եւ դպրոց: Իհարկե, եթե դուք սովորելուց հինգ ստանալու համար պետք է փող տաք դասախոսին, դուք չեք կարող լիարժեք դատավոր դառնալ, քանի որ դուք եղել եք արատավոր պրակտիկայի մի մաս: Բայց նիհիլիստ դառնալ, ասել սա լավ չէ, սա ջնջել, դա էլ ձեւ չի: Պետք է հասկանալ, որ կա գործընթացների զարգացման էվոլյուցիա եւ այդ էվոլյուցիայով անցնելը եւս բերում է բավական դրական արդյունքների: Փորձել ամեն ինչ ջարդել եւ կառուցել նորը, շատ դեքերում ճիշտ հակառակ արդյունքն է տալիս:

Լուսանկարներ
|
ՆաԵՎ կարող է հետաքրքրել
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
26.03.2015
Գրասենյակ

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
28.04.2014
1

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
www.2rd.am և www.2nd.am կայքերի այցելուների կողմից մեզ ուղարկվող բոլոր նյութերը անկախ ձևից, քանակից և ծավալից ամբողջապես կամ հատվածաբար տեղադրվում են էջում միայն կայքի քաղաքականությանը համապատասխանելու դեպքում: